Bilim Tamamlanmış Bir Kitap Değildir

İtiraz: Dil Ailesi Teorisi Bilimsel Değildir

Mevcut Hint-Avrupa dil ailesi şemaları, dillerin doğrusal bir soyağacında yukarıdan aşağıya türediğini ve “büyük kütlelerin küçüğü yuttuğunu” varsayar. Oysa doğa ve evrim yasaları, dillerin bu kadar basit bir mekanikle yayılamayacağını söyler. Diller göçlerle yayılır; fakat Kürtçe gibi arkaik diller, resmî anlatılarda kendisinden sayıca kalabalık aile fertlerinin bir “çocuğu” veya “türemişi” gibi konumlandırılır. Bu durum temelden doğaya aykırıdır; çünkü su ovadan dağa akmaz, dağın zirvesinden ovalara doğru yayılır.

Nitekim bilimin statik olmadığını kanıtlayan son araştırmalar bu itirazı haklı çıkarmıştır. Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü liderliğinde yürütülen ve uluslararası saygın bilim dergisi Science’ta yayımlanan kapsamlı bir çalışma, 200 yıllık geleneksel teorileri kökten sarsmıştır. Dilbilimciler ve genetikçilerin ortaklaşa yürüttüğü bu güncel araştırmaya göre, Hint-Avrupa dil ailesinin kökeninin kuzey bozkırları değil, Verimli Hilal’in kuzey yayı ve Kafkasya’nın güneyi (yani Zagros ve Mezopotamya’yı kapsayan coğrafya) olduğu yönünde güçlü kanıtlar elde edilmiştir. Araştırma, dillerin bugüne kadar iddia edilen yönün tam tersine, bu ana merkezden dışarıya doğru melez dalgalar hâlinde yayıldığını ortaya koymaktadır. Bu da bilimin geçmişte “kesin doğru” diye sunduğu dil haritalarının nasıl baştan yazılmak zorunda kaldığının en taze kanıtıdır. [1, 2, 3, 4]

Bilim Evrim Gibi Süreklidir

Bilim, statik bir kurallar bütünü değil, tıpkı canlı organizmalar gibi sürekli mutasyona uğrayan ve evrimleşen devingen bir süreçtir. Bugün ulaşılan hiçbir bilgi, mutlak nihai istasyon değildir. Bilimin bu sürekli kabuk değiştirme yönü, insanlığın evrendeki mutlak doğruya ve nesnel gerçeğe yaklaşabilmesi için en elzem mekanizmadır. Eğer bilim donup kalsaydı, batıl inançlardan ve dogmalardan bir farkı kalmazdı. Hata yapmak, yanılmak ve yeni kanıtlar ışığında eski teorileri çöpe atmak bilimi zayıflatmaz; aksine onu gerçeğe giden tek güvenilir yol yapar.

Paradigmaların Çöküşü: Tabular Sadece Yıkılmak İçindir

Bilim tarihi, bir dönemin “asla tartışılamaz” denilen mutlak doğrularının, yeni nesil araçlar ve cesur sorularla yerle bir olmasının tarihidir. Newton mekaniğinin evreni tamamen açıkladığı sanılırken Einstein’ın görelilik teorisiyle fiziği baştan yazması ya da genetik bilimi yokken kafataslarına göre yapılan antropolojik sınıflandırmaların çöp olması bunun en belirgin örnekleridir. Aynı şekilde, Neandertallerin ilkel, kaba ve Homo sapiens’le hiçbir bağı olmayan ayrı bir tür olduğu dogması da antik DNA devrimiyle çökmüştür. Bugün biliyoruz ki modern insan genomunda Neandertal izleri taşımakta, yani atalarımız onlarla karşılaşıp çiftleşmiş ve ortak bir miras bırakmıştır. Bu örnek, “kesin” denilen biyolojik sınırların bile yeni kanıtlarla nasıl yeniden çizildiğini gösterir. Bilimin sayfaları hiçbir zaman kapanmaz; çünkü her yeni buluş, arkasından cevaplanması gereken onlarca yeni soru doğurur.

Dogmatizme Karşı Şüphecilik: Soru Sormak Yanıtlamaktan Değerlidir

Bilimi yaşayan bir organizma kılan şey, otoritelere ve yazılı metinlere duyulan körü körüne inanç değil, örgütlü şüpheciliktir. Vikipedi gibi açık kaynaklı dijital ansiklopediler de dâhil olmak üzere, insan elinden çıkan her kurumsallaşmış bilgi havuzu kendi döneminin egemen paradigmasını ve önyargılarını taşır. Gerçek bilimsel ilerleme, herkesin aynı fikirde olduğu “resmî” kabullere karşı “Peki ya tam tersiyse?” sorusunu sorabilen aykırı düşünceler sayesinde gerçekleşir.

Kolektif Hafıza ve Antropolojik Yanılgılar

İnsanlık tarihi ve dilin gelişimi, sadece günümüze kalan egemen devletlerin resmî arşivleriyle veya güçlü ulusların hiyerarşik sınıflandırmalarıyla açıklanamaz. Antropoloji ve arkeoloji, modern siyasi sınırların ve yapay üst kimliklerin gölgesinde yapıldığında taraflı sonuçlar üretir. Ancak doğanın ve coğrafyanın kendi hafızası vardır. Dağların korunaklı vadilerinde, genlerde ve kadim kelimelerin ses frekanslarında saklanan ham gerçekler, masa başında yazılan hiyerarşik tarih kitaplarını er ya da geç yalanlar.

Geleceğin Bilimi Geçmişin Hatalarından Beslenir

Sonuç olarak bilim, geçmişte yazılmış ve kapağı kapatılmış bir kitap değildir; aksine insanlık her gün o kitaba yeni satırlar eklemekte ve eski sayfaların hatalarını düzeltmektedir. Dün dillerin kökeni hakkında söylenen dogmatik ezberler, bugün aDNA (antik DNA) ve gelişmiş bilgisayarlı dilbilim modellemeleriyle çöküyorsa, yarın da bugünün mutlak doğruları sarsılacaktır. Bilimin güzelliği ve gücü de tam olarak bu tamamlanmamışlığında, her an kendini yenileyebilme zarafetinde yatar.

Kaynaklar

[1] Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. (2023). New insights into the origin of the Indo-European languages. https://www.mpg.de/20666229/0725-evan-origin-of-the-indo-european-languages-150495-x

[2] ScienceDaily. (2023). Indo-European languages traced back to Anatolia, study suggests. https://www.sciencedaily.com/releases/2023/07/230727143913.htm

[3] Heggarty, P. et al. (2023). Language trees with sampled ancestors support a hybrid model for the origin of Indo-European languages. Science, 381(6656), eabg0818. https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg0818

[4] Science dergisi ilgili makale sayfası. https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg0818

Esenlikler.