ZINZAN: Bitkiler de Bireydir. Vegan ve Ötesi

Zînzan, Kurdî dilinde “canlı” anlamına gelen zîn ile “bilmek, bilinç” anlamına gelen zan sözcüklerinden türetilmiş bir kavramdır: bilinçli olarak hiçbir canlıyı tüketmemek. Şimdi bu fikrin derinlerine inelim.

Giriş: Mutfağın Çıkmaz Sokağı

Bir tabak düşünün. İçinde bir elma var. Onu ısırdığınızda bir canlının emeğini, gövdesini, geleceğe uzanan tohumlarını tüketirsiniz. Şimdi aynı tabağın boş olduğunu hayal edin. Hiçbir şey yok. Ama bir uğultu duyuluyor. Işık huzmesi titreşiyor ve tabağın üzerinde, tıpkı o elmanın moleküler bir yankısı olan, ama asla bir ağacın dalından kopmamış bir nesne beliriyor.

İşte bu, Zînzan’dır.

Bugün bildiğimiz kadarıyla veganlık, hayvanları birey olarak tanımanın en somut etik duruşudur. Frutaryenlik ise daha da ileri giderek “bitkiler ölmesin” der; bir elmayı dalından koparmak yerine yere düşmesini bekler. Peki ya sonra? Bitkinin de bir birey olduğunu, onun da kendi varoluşuna dair bilinmez bir bilince sahip olabileceğini kavradığımızda ne yapacağız? Tüm canlıları birey olarak gördüğümüzde, midemizin etik çıkmazından nasıl çıkacağız?

Cevap tarlada değil, teknolojinin çekirdeğinde yatıyor.

Star Trek’ten İlham: Replikatörün Adaleti

Star Trek evreninde replikatör adı verilen cihazlar, maddeyi atom altı seviyede yeniden düzenleyerek enerjiden ya da hammadde stoklarından neredeyse her türlü nesneyi üretebilir. Bir dilim peynir, bir fincan kahve ya da bir biftek. Ama bir farkla: O biftek için hiçbir canlı acı çekmemiş, kesilmemiş, hatta yaşamamıştır bile. Bu, sadece cansız moleküllerin geçici bir dansıdır.

Zînzan işte tam olarak bu fikre dayanır. Breatharianism gibi sözde bilimsel bir açlık kültürü değil, aksine en yüksek teknolojik hedeftir. Zînzan yemek yemeyi reddetmez; yemek yapma biçimimizi yeniden tanımlar. Cansızdan gıda üretme sanatıdır.

888’de Televizyon Var mıydı?

Yıl 888. Birine gidip “Bu kutudan dünyanın öbür ucundaki insanların hareketli, sesli görüntülerini izleyeceğiz” deseydiniz ne olurdu? Muhtemelen sizi büyücülükle suçlarlardı. Televizyon, radyo dalgaları, elektromanyetik spektrum… Bunların hiçbiri o dönemin gerçekliğinde yoktu. Ama bugün var. Çünkü insanlık olarak yoktan var etme sevdasından vazgeçmedik.

Bugün moleküler biyoloji, sentetik biyoloji ve nanoteknoloji alanlarındaki gelişmelere baktığımızda bir Star Trek replikatörünün çok da uzak olmadığını görebiliriz. Hücresel tarım laboratuvarlarda hayvan hücresi kullanmadan süt proteini ve et dokusu üretebiliyor. Henüz bir ineğin ya da soya fasulyesinin bireyliğine tam saygı duyacak seviyede olmasa da yön doğru. Yapmamız gereken bu teknoloji yarışına yön vermek.

Bugün cansızdan elma yapmak imkansız. Tıpkı 888’de televizyonun imkansız olması gibi. Ama yarın, moleküler montaj teknolojileri sayesinde toprağa tohum atmadan, atmosferdeki karbon, hidrojen ve oksijeni yeniden düzenleyerek bir meyve yaratmak mümkün olacak. Tıpkı bir ağacın yaptığı gibi; ama ağacı öldürmeden, onun yaşam hakkını gasp etmeden.

Bitki de Bireydir

Zînzan’ın en radikal çıkış noktası, yaşamın hiyerarşisini reddetmesidir. Hareket eden, bağıran bir canlı ile toprağa bağlı, sessiz bir canlının yaşam hakkı arasında ahlaki bir fark var mıdır? Modern bilim bitkilerin birbirleriyle iletişim kurduğunu, tehlike anında sinyal yolladığını, hatta akrabalarını tanıdığını ortaya koyuyor. Onlar da birey; sadece bizimkinden çok daha yavaş ve farklı bir zaman algısına sahipler.

Eğer gerçekten saygı duymak istiyorsak, bu saygı bitkilerin hücre duvarında durmamalı. Bir canlıyı “o sadece bir ağaç” diye kesip yemeye hakkımız olmadığı fikriyle yüzleşmek zorundayız. Bu yüzleşme bizi açlığa değil, yaratıcılığa iter. Bize bir Star Trek mühendisi gibi düşünmeyi öğretir: Bir elmanın tadını, kokusunu ve besin değerini, onu var eden canlıya ihtiyaç duymadan nasıl yeniden yaratırım?

Geleceği Şekillendirmek

Zînzan bir diyet listesi değil, bir medeniyet pusulasıdır. Teknolojiye yön vermek demek sadece daha hızlı arabalar ya da daha güçlü yapay zekalar yapmak değil; aynı zamanda biyolojiyi taklit ederek biyolojiyi tüketmemeyi başarmaktır. Bu, bir Afrika savanasındaki aslanın ceylanı yemesinden farklı olarak insana özgü bir ahlaki sorumluluktur. Aslanın seçeneği yoktu; bizim teknoloji sayesinde seçeneğimiz olacak.

Bir gün bir restoranda oturduğunuzu hayal edin. Menüde “Zînzan Kategorisi” var. Buradaki her yemek belki bir biyoreaktörden, belki bir replikatörden geliyor. Organik kimya ile lezzet molekülleri yaratılıyor. Bu yemekleri yerken dünyadaki hiçbir varlığın yaşam döngüsünü sonlandırmamış olmanın hafifliğini taşıyorsunuz. Çatalınıza baktığınızda bir cinayet mahalli değil, bir mühendislik harikası görüyorsunuz.

Sonuç

Evet, belki şu anda Zînzan sadece bir kelime, bir ütopya. Ama unutmayalım ki bir zamanlar televizyon da sadece Latince “uzak” ve “görmek” kelimelerinin birleşiminden ibaretti. Bugün canlı yemek zorundayız, çünkü biyolojik olarak başka çaremiz yok. Ama zihinsel ve teknolojik kapasitemiz bizi bu zorunluluğun esaretinden kurtaracak seviyeye hızla ilerliyor.

Gerçek saygı eninde sonunda bizi bir seçim yapmaya zorlayacak: Ya evrendeki her canlı formunu kendi varoluşumuz için araç olarak görmeye devam edeceğiz, ya da Zînzan olacağız. Bilinçli olarak cansızdan beslenen, ama bu sayede vicdanını en canlı tutan tür olacağız.

Teşekkürler.