Destpêk: Mala Dayika Dengê
Hewza Zagros û Mezopotamyayê welatek e ku dengên herî kevn ên dîroka mirovahiyê di wê de hatine xişxişandin. Di vê axê de yek ji yekem peyvên ku derketine ziman, dengekî yek-hejmarî, pak û sade ye: Ro.
Di Kurdî de Ro, bi heman demê re du wateyên taybet di nav xwe de digire: ronahiya li ezmanê (Roj / Rojê) û jiyana li ser erdê (ava herikî, çem). Ev deng, herikîna jiyanê û kaniya wê di yek hefsê de digire.
Hêza Wateyî û Dengê RO
· Ro ya li ezmanê (Roj/Rojê): Ronahî, kaniya jiyanê û geroka demê nîşan dike.
· Ro ya li erdê – Rê / Ava herikî: Ava ku ji çiyayan tê herikîn û Mezopotamyayê xwedî jiyan dike. Jiyan, têketina wê û herikîna wê bi vî dengî têne mohrkirin.
Rêzbûna Zimanî: Bapîr, Bav û Neviyê
Li gorî vê nêrîna zimanzaniyê ku dibêje “reşa herî kurt û herî sade, reşa herî kevn e”, Ro ya Kurdî (bi awayê xwe yê herî tazî, bê pêvek) li gorî Ruz / Roz ya Farisî (bi zêdebûna dengên z/s) û şêweyên tevlihevtir ên Sanskritî, di cihê dapîr de dimîne.
Zagros û Şikefta Şanîdar: Bîra Mala Dayikê
Erdê dîrokî yê çand û zimanê Kurdî xwe dispêre Şikefta Şanîdar û çiyayên Zagros, ku ji navenda herî kevn a proto-çandên mirovahiyê têne hesibandin. Çiya ev civak ji êrîşên derve parastine; di heman demê de şertên jiyaneke aram, bi erdê ve girêdayî, ne hezkirî ya şer û sergerdanî pêk anîne.
Ev şêwaza jiyana bi hêz û bi aqil, wek aramî û kûrahî di cîhana withên ziman de xwe nîşan daye.
Birayên Rêwî: Faris
Di vê erdnîgarîyê de du malbatên bira derdikevin. Malbata Kurdî ya ku di çiyayên xwe de maye, jiyana cihgir û aram hilbijartiye. Ew ji bo birayên xwe yên ku bi bazirganî, koç û rêwîtiyê mijûl bûne, navê Îranî / Îreynî, bi wateya “rêwî, seyah” dane.
Ji aliyê civak-zimanî ve, ev navdan maqûl tê xuyan. Dema ku malbata bira li deştên fireh de bi feth, bazirganî û rêyên dûr ve mijûl bû, nasnameya rêwîtiyê wergirt. Kurdên ku di parastina çiyayan de man jî wek xwediyên kevn ên wê erdnîgarîyê mayin.
Rêzbûna Zimanî: Dapîr, Bav û Nevî
Danasîna rêzbûna zimanan li gorî jimara axêveran, rastiya koka wan di bin siyê de dihêle. Ji ber ku nevî pir in, nikare navê nevî li dapîr were dan.
Guhertina withê Ro dara nasnameya vê malbatê diyar dike.
Spas.
