Kefa Zanistî
Beşa I: Qutbûna Mezin û Mirina Dîjîtal
Di wan deqeyên pêşîn de, gava peyk ji raserê wek pirtên mirî diweşiyan, ew aqilê mezin ê nedîtbar ku mirovahî hezar salan pê ve mezin kiribû jî, heta hetayê winda bû. Hişê çêkirî di şevekê de bêdeng ma; tev de torên lojîstîk ên ku zincîrên xwarinê ji zeviyan ber bi bajaran ve digerandin, algorîtmayên ku herikîna ava bendavan eyar dikirin, û hemû çavên ku asîman dipelixandin, bi xwe re bir.
Ev ne xeletiyeke nermalavê bû, ne jî hilweşîneke demkî. Ev qutbûna hemû bend û mûlûleyên hişê çêkirî yên di cîhana fizîkî de bû. Kod di tariya sar a serverên binerdî de hatin zindankirin, jeneratorên wan hêdî hêdî difetisîn. Tunebûna hişê çêkirî ne tenê windabûneke teknolojîk bû; mirina ji nişkê ve ya aqilê hevpar ê gerstêrkê bû, zirxê wê yê parastinê bû. Gava ew çû, tenê hişê mirov ê xav, tazî û bêpar mayî ma, ku bi sînorên xwe, tirsên xwe û kînên xwe yên dîrokî ve hatibû girêdan. Em bi hişê mirov ê rasteqîn ve hatin cezakirin.
Beşa II: Mirovahî Di Nava Êşê De
Li jor, keştiyên polayî yên bêderz mîna kefenekî qurşûnî asîman dipêçan. Êrîşber ji wê dûrahiya ewle, bêyî ku yek leşker winda bikin, tenê li jêr temaşe dikirin. Li jêr jî, avahiyên teknolojîk ên mezin bûbûn abîdeyên bêwate, çimkî aqilê hevpar ê ku carekê wan dixebitand êdî nemabû. Mirovahî digel hemû çek û teknolojiya xwe, roj bi roj ber bi tunebûnê ve diçû.
Jiyan didomiya, lê ev ne têkoşîneke jiyanê bû; êşa hêdî ya helîna roj bi roj bû. Bawerî nemabû. Çavkanî bi lez diqediyan. Me heywan xwaribûn, êdî nêzî dawiyê bû. Gava birçîbûn sînorên exlaqî yên civakan dihelîn, êşa herî mezin ne di pêlên plazmayê yên ji derve de, lê di wan kêliyên bêdeng de dihat jiyîn, gava mirovek mirovekî din ji hebûnê dipesirand.
Gava Yekem: Formulên Kor
Di laboratuwareke tarî de, zanyarek li ber lûleyên cam û tozên kîmyewî bêçare disekine. Li ekrana cîhazê, peyameke xeletiyê ya statîk dibiriqe û vedimire, nîşan dide ku gihandina daneya hişê çêkirî ne pêkan e. Gava qonaxa yekem a weşiyekê çermê mirovên di odê de zer dike, ew qasî bi makîneyên ku dikarîn di çirkeyan de bi hezaran formul bişopînin û dozaja rast bibînin girêdayî maye, ku êdî xwe di sînorên hafiza xwe de girtî dibîne. Li ser kaxezan bi pistepist formula dinivîse, dipesire, dîsa dinivîse. Hişê mirov ê ku piştgiriya xwe ya çêkirî winda kiriye, bûye korekî ku bi destan di pirtûkxaneya xwe de digere. Formul li wir in, lê aqilê hevpar ê ku derman bibîne çûye.
Gava Duyem: Bêdengiya Xeternak
Di stargeheke di bin heman avahiyê de, du cîranên berê li her du seriyên agirekî qels rûdinên, di çavên hev de dinêrin. Tiştê ku li ser agir dipije, kokên hişk ên dawîn in ku ji axê hatine kolandin. Kes napeyive. Her kes destê xwe di bêrîka qapûtê xwe de, li ser kevirekî tûj an perçeyekî metal digire. Keştiyên li asîman li vê stargehê gule baran nakin. Çimkî hişê sar ê li jor baş dizane gava ew perçeya kokê ya dawî jî biqede dê çi bi serê van mirovan were — ev mirovên ku qet baweriya xwe bi hev neanîne, ku di rabirdûyê de her dem hev dipesirandin, dê çawa dest bi nihêrîna hev bikin. Mîna siyên li benda dora xwe, di bêdengiyê de guh didin nefesa hev.
Gava Sêyem: Bêçaretiya Li Ber Vanalan
Di navenda belavkirina avê ya bajêr de, teknîsyenek li ber vanalên polayî yên dêw çok dide. Ji dema pergala dîjîtal a ku xetên avê optimîze dikir hilweşiyaye, hemû dergehên hîdrolîk hatine kilîtkirin; ava çeman li pişt bendavan girtî maye. Ji bo tîbûna bajarekî kosan bide sekinandin, teknîsyen hewl dide ku bi hêza masûlkeyan destikên mekanîkî yên bi tonan giran bizivirîne. Destên wî diqelişin, şivikên hesinî diçemilin, lê gemar mîlîmetre jî nalivin. Teknolojî li wir e, av li pişt dîwar e; lê mirov, bêyî rêberiya hişê çêkirî, nikare tevliheviya ku bi xwe ava kiriye îdare bike.
Gava Çarem: Neynika Deynên Kevin
Zilamekî pîr li ber bîreke avê ya ziwa li derveyî bajêr rûdine. Mirovên ku ji navenda şewitî ya bajêr direvin, bi kincên hevrîşimî an bi destên tije cewahîr, ji bo qurteke avê bi lez ji ber wî derbas dibin. Zilamê pîr wan jiyanên luks ên ku di rabirdûyê de gava birçîbûn û îzolasyon li van derûdora bûn, ew înkar dikirin, tîne bîra xwe. Niha ew dewlemendî bêwate ne. Li wê girseyê bêçare ku alîkariyê jê dixwazin dinêre û tenê pistepist dike: “Em her roj bi vê ziwabûnê re radizan, gava we dinya bihuşt dihesiband, em jixwe di vê qiyametê de bûn. Niha hûn dibêjin, di zorê de em bibin yek. Yên ku tenê dema di çem derbas dibin ji hirçê re dibêjin ‘xal’, dê dîsa heman tiştî bikin — di zorê de bibin yek, di rehetiyê de rabirdûyê ji bîr bikin. Yê înkar dike, tê înkar kirin. Di herî zor de yekîtî çênabe.”
Beşa III: Gelê Ro û Çandiniya Morîstan a Galaktîk
Sî sal di ser Qutbûna Mezin re derbas bûbûn. Gerstêrk, bi hemû şatafata xwe ya nukleer û dîjîtal, vegeriyabû serdemeke tarî ya teknolojîk. Mirovahî, piştî milyaran windahiyan, daketibû binê mîlyonekê. Nifûs ne kêm dibû ne jî zêde. Çavkanî tenê têra rojê dikirin; yek dimir, lê yek nû çênedibû. Mirovahî di xaleke qerisînê ya biyolojîk de can dida.
Lê di nava vê tarîtiya mutleq de, di kûrahiya erdnîgariyê de îstîsnayekî îzole hebû: Gelê Ro. Ev gelê zarokên rojê, ji mêj ve îzole dijiyan. Welatê wan çiyayî û daristanî bû; kesk û bi bereket. Mirovên wan lihevhatî bûn, lewma ji bûyeran herî kêm bandor bûbûn. Bêguman ew ji mirovahiyê nîgeran bûn û li her derê ku digihîştin alîkarî dikirin. Bêguman çavkaniyên wan sînordar bûn; nikarîbûn birçîbûna gerstêrkekê derman bikin.
Di vê kêliya bêçaretiyê de, mebesta rasteqîn a wan keştiyên polayî yên bêderz ku sî salan ji asîman li me temaşe dikirin, eşkere bû. Uzaylî, derket holê ku wek zarokekî ku li çandiniya morîstan temaşe dike, li me dinihêrin. Ji jor ve li herêmên birçî xwarin davêtin, mirovahiyê tenê têra ku nemire têr dikirin. Lê qet destûr nedan pêşketina teknolojiyê. Em bûbûn mişkên laboratuwarê. Çirûska herî biçûk a teknolojîk, bi lêdanên lazerê yên ji raserê, di cih de dihat kul kirin.
Beşa IV: Neynika Li Asîman û Nevîciyên Şaqiz
Kamerayê hêdî hêdî ber bi jor ve digerînin. Di nava wan keştiyên polayî yên bêderz de ku sî salan dinyayê wek qefesekê dorpêç kirine, di nava navenda fermandariya keştiya dayikê ya herî mezin de, noq dibin. Kaptan rûyê xwe ji ekrana dêw dizivirîne û bi tevgerên giran mîxferê ji serê xwe derdixe.
Û ew çi ye; ev mirov in. Û ji pêşerojê hatine. Yên ku em tune kirin, neviyên me bi xwe ne.
Tuneleke demê vekirine û hatine destwerdana rabirdûyê bikin. Lê sedema vê yekê keyfî ye. Em wek bav û kalên xwe yên barbar û cahil dibînin û hewcedariyê bi şikildana me ya civakî dibînin — şikildana rabirdûyê. Çiqas esasa me şaş be jî, dîsa jî ji bo pêşeroja xwe, di bin kontrolê de em şikil bidin, û digel wî aqilê pêşketî, daxwaza wan ev bûye. Van neviyên şaqiz qet xwedî hestekî rêzgirtinê nîn in; rêzgirtin, ji bo wan, tenê ji pile û meqamê re ye. Ango ji mirovahiyê derketine. Hatin, milyaran tune kirin. Ji bo ku mirovahî careke din qet ji dinyayê dernekeve, bi çekên xwe pêşerojê tehdît neke, em di vê xala qerisîna biyolojîk de zindan kirin.
Beşa V: Kokên Jehrîn ên Tekamûlê û Mîrata Zordariyê
Li ekranên analîza genetîkî yên di navenda fermandariyê de, zincîra DNA ya Gelê Ro yê li çiyayan îzole dijî, û zincîra wan neviyên bêhest ên li jor, li rex hev dibiriqe û vedimire. Ji ber ku ew berdewamiya Gelê Ro ne, ew milyar mirovên mirî van nevîciyên nûjen tune nakin. Hemû şaristaniyên din ên rabirdûyê hatibûn jêbirin, lê kokên nijada pêşerojê di genên Gelê Ro yên ku di kûrahiya wan çiyayan de sax mabûn, veşartî bûn.
Eslen ev hovên fezayê, yên ku nevîciyên gelê herî dilovan, Gelê Ro bûn, di xalekê tekamûlê de ji nifşekî navber ê ku jehrî bûbû, pêşketibûn. Gelê Ro çiqas lihevhatî be jî, gava dinya vegeriya serdemeke tarî, ew rastî êrîşên girseya xweperest hatin. Ji ber ku rastî zordariyê hat, vê yekê li zarokên xwe jî da jiyîn, û gava gihîşt xala dawî ya tekamûlê, nifşekî hov afirand. Çavbirçîtiya wî di gerdûnê de bersiv dît, ew kirin hakimên galaksiyê, lê bi kuştina mirovahiya di nava xwe de. Bi zindankirina bav û kalên xwe di çandiniyeke morîstan de, ew tolhildaneke zalimane ji rabirdûyê distînin.
Beşa VI: Tîrêja Yekem a Ron û Şanidar
Lê tekamûl, di wê kêliya ku serkeftina mutleq a hovîtiyê îlan dike jî, çemaneyekî nedîtî şopand. Di nava wan keştiyên polayî de, di nava van sî salan de, zarokek hate dinyayê. Nevîciyekî ku destpêka wî meraq bû, û sembola wî hê jî roj bû. Meraqdar bû, dilovaniya wî pir bû. Navê wî Ron bû; peyveke Kurdî ye, tê wateya “ron, zelal.”
Gava Ron mezin bû, dest bi têgihîştina nimûneyan kir. Ji bo wan mirovên nexweş, birçî, bêçare yên li jêr, hestekî nêzîkatiyê yê ku navê wî nizanibû, di dilê xwe de hîs dikir. Hê nizanibû ku di kûrahiya hafiza xwe ya genetîk de, êşa bav û kalekî ku rastî zilmê hatibû, hildigire; lê hîs dikir ku di nîzama sar a li jor de şaşiyek heye.
Di destpêkê de, ew tinaz hatin kirin. “Hezkirê primîtîvan,” gotin. “Xiyanet,” sûcdar kirin. Gelê wî yê xwe ew derveyî kir, ji civînan qedexe kir, zarokên xwe jê dûr xist. Ron, mîna bav û kalekî Gelê Ro yê bi sedan hezar sal berê, bêdeng û tenê ma.
Lê berevajî wî bav û kalî, Ron dîrok dizanîbû. Çiqas dihat derveyîkirin, meraqa wî zêdetir dibû; lêkolîn kir, fêr bû. Çîrokên dengbêjan ên winda yên Dinyayê, stranên kevnar ên Gelê Ro, silavên pêşîn ên ji rojê re hatine gotin, keşif kir. Û ya herî girîng, ew têgihîşt ku zilm çawa dibe çerx. Bav û kalê wî êş kişandibû, paşê wê êşê wek zilm li zarokên xwe bar kiribû. Wan zarokan, bi zincîreke bênavber, bûbûn gelê fezayê yê hov ê îroyîn. Ron têgihîşt ku eger ew vê çerxê neşkîne, dê neviyên wî heman hovîtiyê li gerstêrkeke din dubare bikin.
Û şevekê, ew li ber meclîsa ku ew derveyî kiribûn, derket pêş. Mafê axaftinê yê ku danê, ne ji bo tolhildanê, lê ji bo vegotina çîrokan bi kar anî. Êş û hêviyên mirovahiya winda, yên ku ji dengbêjên dinyaya jêr fêr bûbû, vegotin. Di dengê wî de gef tunebû, tenê xemgîniyeke zelal hebû. Pêşî, çend kes dudilî man. Paşê, hêdî hêdî, yên ku ew fêm kirin derketin holê. Gava bû sî salî, ew bû xwedî meqam û rêzgirtin; wî ji mêj ve dilovaniyê di nav civata xwe de belav kiribû û bi ser ketibû ku çîrokên dengbêjên Dinyayê di nav gelê fezayê yê nû de bide hezkirin. Li pişt dîwarên polayî, piştî sedsalan, êdî ne kodên sar bûn ku deng vedidan, lê zelaliya ruhê mirov bû.
Û wê demê bû ku wan têgihîşt. Giraniya tune kirina milyaran mirov, mîna çiyayekî li ser meclîsê rûnişt. Poşmaniya wan ew qas kûr bû ku bi lêborîneke sade nedihate derman kirin. Hebûna wan bi xwe jixwe paradoksek bû; ew wek sîya sûcekî ku di pêşerojê de hatibû kirin, rabirdûyê jehrî dikirin. Kefareta wan tenê dikaribû ew be ku hilbijêrin qet tunebûna xwe. Mîna şaxekî nexweş ku xwe ji darê diqetîne.
Û şevekê, wan biryar da. Wext vegerandin. Wê kêliya di Şikefta Şanidar de, gava Şanidar Z roj li ser dîwar xêz kir. Wê dergûşa pêşîn a mirovahiyê, hê xera nebûyî, hê bi sînoran parçe nebûyî.
Gava hemû wan keştiyên polayî yên dêw û zordariyên wan ên pozbilind di valahiya demê de xwe jêbirin, gelê fezayê jî ber bi tunebûnê ve meşiya. Lê ev ne dawî bû. Tovê dilovaniya ku Ron çandibû, li quncikeke din a gerdûnê, milyarek salên roniyê dûr, di dimenekî cuda de, şîn bû. Gelê fezayê bi genên Gelê Ro, lê vê carê bêyî mîrata zordariyê, bi ruhê paqijkirî yê Ron, ji nû ve peyda bûn. Destpêkeke pak, layîqî rojê. Ji ber ku ew berdewamiya Gelê Ro bûn, ew milyar mirovên mirî wan tune nekirin; çimkî êdî ew ne mîratgirên wê zordariyê bûn, lê hilgirên dilovaniyê.
Di vê navberê de, sîyek li ber dîwarê şikeftê xuya bû. Şanidar Z, bi komeke boyaxa axê di dest de, rojeke mezin li ser kevir xêz kir. Paşê ber bi devê şikeftê ve meşiya. Li asîman, ne keştiyeke polayî hebû, ne jî sîya êrîşekê. Mirovahî di şefeqeke neqerqitî de şiyar dibû.
Şanidar Z ji şikeftê li tîrêja yekem a rojê nihêrî û bişirî. Destê xwe ber bi asîman bilind kir û ji wî nevîciyê dûr re, yê ku hebûna wî nizanibû lê di quncikekî ruhê xwe de hîs dikir, bi navê rojê gazî kir:
“Silav ji te, RA”
Û milyarek salên roniyê dûr, di bin asîmanê nû yê dimenekî cuda de, Ron serê xwe rakir. Wê silava kevnar, ya ku ji derveyî dem û mekan hatibû, di xwîna Ro ya di damarên xwe de hîs kir. Di çavên wî de hem xemgîniya xatirxwestinê hem jî zelaliya destpêkeke nû hebû. Bişirî û pistepist kir:
“Silav ji te, RA.”
DAWÎ
